De voorschriften voor het houden van verkiezingen vinden we in de Wet op de ondernemingsraden, artikel 9, 10 en 11. De wetgever lijkt ervan uit te gaan dat er meerdere groeperingen in de onderneming, in onderlinge concurrentie, naar de gunst van de kiezers dingen. In de eerste plaats de diverse vakorganisaties. In de tweede plaats groepen ‘ongeorganiseerden’ (niet-vakbondsleden). Die situatie bestaat in een groot aantal gevallen niet meer.
Tegenwoordig probeert de zittende OR meestal om bij de verkiezingen gewoon met afdoende kandidaten te komen, zonder expliciete ideologie als bindmiddel. Dat is wellicht ook de wenselijke gang van zaken, maar deze past niet in de klassieke draaiboeken. Voor de overgang van het ‘klassieke draaiboek’ naar een ‘modern draaiboek’, presenteren we een aantal belangrijke stappen.
Kiezen of gekozen worden
De wet geeft basisregels om te bepalen welke werknemers verkiesbaar en kiesgerechtigd zijn, en biedt tevens de mogelijkheid aan de bestuurder en de OR om die groep uit te breiden. De lijst verkiesbare en kiesgerechtigde personen is doorgaans bij P&O verkrijgbaar, maar de ervaring leert dat die niet altijd foutloos is. Controle kan geen kwaad!
Vakbondskandidaten
De wetgever heeft vakbonden het eerste recht gegeven om kandidaten te leveren. De klassieke draaiboeken en voorbeeldbrieven vragen aan de vakbonden om een eigen lijst met kandidaten in te dienen. Wie het moderne draaiboek volgt, doet er verstandiger aan de vakbonden mee te delen dat de zittende OR voornemens is met één nieuwe lijst uit te komen. De vakbonden kan dan gevraagd worden kandidaten voor te dragen voor die lijst. Voor de goede orde: de vakbonden kunnen toch met een eigen lijst komen. Die kans is echter niet groot.
Vrije lijsten
De term ‘vrije lijst’ heeft evenals ‘ongeorganiseerde’ een wat ouderwetse klank gekregen. De wet stelt als eis dat de vrije lijst geschraagd is door handtekeningen van werknemers. Het klinkt wat vreemd, maar als er geen vakbondslijst (meer) is, is elke lijst in principe een ‘vrije lijst’. En behoeft dus handtekeningen.
Kandidaatstelling
De klassieke draaiboeken geven aan dat de kiescommissie, na de vakbonden om lijsten te hebben gevraagd, de werknemers in de onderneming kan uitnodigen om met ‘vrije lijsten’ te komen. Zo eenvoudig is het echter niet (meer). In de meeste gevallen moet de OR zelf achter kandidaten aan. Een heel aardige methode is, om alle werknemers uit te nodigen collega’s te kandideren. Bij de vraag om bereidverklaring (zie hieronder) kan dan gemeld worden hoeveel collega’s de betrokkene hebben gekandideerd – en dat trekt hem of haar soms net over de streep.
Bereidverklaring
Van werknemers die door anderen dan zichzelf worden gekandideerd, moet de kiescommissie nagaan of zij wel willen. Dat gebeurt door middel van een schriftelijke bereidverklaring. De kiescommissie kan dat werk deels uitbesteden door degene die anderen kandidaat stelt (vakbonden en/of collega’s) te verzoeken om zelf de bereidverklaring te verzorgen.
Onderzoek van de lijst(en)
De kandidatenlijst die uiteindelijk naar de kiezers gaat, mag natuurlijk geen fout bevatten. Dat betekent dat van iedere kandidaat gecheckt moet worden of die inderdaad reglementair verkiesbaar is. Tevens moet van elke lijst zeker zijn dat die ofwel door een vakbond is ingediend ofwel rust op voldoende handtekeningen. De wet stelt voor ‘vrije lijsten’ handtekeningen verplicht van een derde van het aantal werknemers dat geen lid is van een vakorganisatie die een lijst heeft ingediend, met een maximum van dertig. Voor ondernemingen met minder dan honderd werknemers is dat maximum tien.
Wijze van stemmen
De klassieke manier van stemmen is: via de stembus. Dat is goed voor het opwekken van ‘verkiezingskoorts’, maar heeft als nadeel dat er, bij ploegendiensten, op meerdere tijdstippen een verkiezingsbureau hoort te zijn. Ook moet iemand die op de verkiezingsdag afwezig is voor een machtiging zorgen. Stemmen gaat tegenwoordig steeds vaker schriftelijk of digitaal.
Door Hans van den Hurk
